Bir uçak geçerken sesi önce incelir, sonra kalınlaşır. Bu dört günde o değişimin içinden neyi çıkarabildiğimizi denedik: uçağın hızını, bize ne kadar yakından geçtiğini, hangi uçak olduğunu ve kaydın saatini. Bu sayfa her adımı, kullandığımız formülleri, gerçek sayıları ve nerede takıldığımızı en baştan anlatıyor.
| Kayıt | Ne çıktı | Durum |
|---|---|---|
| İzmir, Karakuyu (bizim, 30 dk) | Uçaklar 10–13 km uzaktaydı; izlenebilir ton yok. | olmadı |
| Colsto'nun ham kaydı (ABD, 1 sa) | İki pervaneli uçak: ≈142 m/sn, 6,6 km ve ≈90 m/sn, 2,0 km. ADS-B ile kontrol edilemedi. | ölçüldü |
| Seattle, xeno-canto (iPhone, 3 dk) | Kör tahmin: en az 100 m/sn. ADS-B: Boeing 737-900, 120 m/sn, 1,42 km. Kaydın saati sesten 08:46:02 çıktı. Yeri bilmeden yapılan aramada konum ≈1 km hatayla bulundu. | doğrulandı |
| Michigan, xeno-canto (18 dk) | Ton yok; bölgede ADS-B alıcısı da yok, 25 km içinde tek uçak kaydı yok. | olmadı |
| New York, xeno-canto (31 sn) | Kör tahmin ≈58 m/sn, ≈1,5 km. ADS-B'de buna uyan uçak çıkmadı. | belirsiz |
| Köln, xeno-canto (iPhone, 93 sn) | Uçak bulundu: 35.000 ft'te Lufthansa A321neo, 11 km. Kör tahmin yanlıştı (132 m/sn, 2,3 km; gerçek ≈236 m/sn). Konum ≈3,5 km hatayla, ayna belirsizliğiyle. | uçak doğru, konum kaba |
Ses, havadaki basıncın hızlı titreşimi. Saniyedeki titreşim sayısına frekans diyoruz, birimi hertz (Hz). 100 Hz kalın bir uğultu, 1.000 Hz ince bir düdük gibi duyulur. Telefon mikrofonu basıncı saniyede 48.000 kez ölçüp kaydeder.
Sesler ikiye ayrılır:
Doppler'i ölçmek için ton gerekiyor, çünkü yalnızca tonun frekansı ölçülebilir. Pervaneli bir uçakta en güçlü ton, kanatların havayı itme sıklığıdır:
Jetlerin büyük kısmı geniş bantlı gürültü verir. Ama fan kanatlarından, dişlilerden gelen tonlar da olabilir. Seattle'daki Boeing'de de bir ton vardı (≈178 Hz). Kaynağının tam olarak ne olduğunu bilmiyoruz; ölçmek için bilmemiz gerekmiyor, değişimini izlemek yetiyor.
Harmonik: bir tonun 2, 3, 4… katlarındaki kardeşleri. Hepsi aynı oranda kayar. Birden fazla harmoniğin aynı sonucu vermesi, ölçümün tutarlı olduğunu kontrol etmenin kolay bir yolu.
Ses kaydı tek bir dalga çizgisidir; içinde hangi frekansların olduğu görünmez. Onları ayırmak için kaydı kısa parçalara bölüp her parçaya Fourier dönüşümü (FFT) uyguluyoruz. FFT "bu parçada hangi frekanstan ne kadar var" sorusunu cevaplar. Parçaları yan yana dizince spektrogram çıkar: yatay eksen zaman, dikey eksen frekans, parlaklık şiddet.
Parça uzunluğu bir tercih ister. Uzun parça frekansı hassas ölçer, kısa parça zamanı hassas ölçer. İkisi birden olmaz:
Beyazlatma. Rüzgâr ve trafik bazı frekansları sürekli parlak gösterir. Her frekansın kayıt boyunca ortanca (medyan) değerini çıkarınca sabit uğultular siyaha döner, değişen tonlar öne çıkar. Bu sayfadaki siyah-beyaz spektrogramların hepsi böyle.
Ses havada saniyede yaklaşık 343 metre gider (20 °C). Uçak bize doğru gelirken her yeni dalga tepesini bir öncekine biraz daha yakın bir yerden yayar. Dalgalar sıkışır, kulağa daha sık ulaşır, frekans yükselir. Uzaklaşırken dalgalar seyrelir, frekans düşer.
Uçak tam yanımızdan geçerken bize ne yaklaşıyor ne uzaklaşıyordur; vr = 0, duyduğumuz frekans tam f0'dır. Bu ana en yakın geçiş diyoruz.
Düz çizgide, sabit v hızıyla giden ve bize en çok d kadar yaklaşan bir uçak için yaklaşma bileşeni şöyle yazılır:
Önemli bir incelik: t anında duyduğumuz ses, uçağın R/c saniye önce bulunduğu yerden çıkmıştır. 10 km'den gelen ses 29 saniye yolda kalır. Eğriyi doğru çizmek için her an için sesin çıktığı anı bulmak gerekir:
Hızı, en yakın mesafeyi ve kaynak frekansını değiştir; duyulacak frekansın zamanla nasıl değiştiğini gör. Kesikli çizgi, aynı v²/d oranına sahip başka bir geçiş. Ortadaki eğimleri aynı, uçları farklı: bölüm 4'teki "hız–mesafe takası"nın kaynağı bu.
Eğrinin iki ucu ve ortasındaki eğim üç ayrı bilgi taşır.
Uçak çok uzaktayken neredeyse doğrudan bize gelir ya da bizden gider; vr ≈ v. İki uç frekanstan hız ve kaynak frekansı çıkar:
En yakın anda frekans en hızlı düşer. Eğim formülü:
Frekansın ne kadar sürede değiştiği, d/v süresine bağlıdır. Eğrinin hem ortası hem uçlara doğru bükülmesi kayıtta varsa v ve d ayrı ayrı çıkar. Colsto'nun olay 1'inde uçlar kayıttaydı: hız 138–146 m/sn gibi dar bir aralıkta bulundu. Seattle'da eğrinin uçları gürültüye karışmıştı: sadece "en az 100 m/sn" diyebildik.
Araçlar: 3 Kod/spektro-beyaz.cjs (spektrogram), doppler-iz.cjs (iz ve uyum), adsb-gecmis-tara.cjs (arşivde aday uçak), adsb-egri-skor.cjs (ADS-B eğrisini sese karşı puanlama).
Uçakların çoğu ADS-B ile her saniye konumunu, yüksekliğini ve hızını yayınlar. Gönüllülerin alıcıları bunu toplar; adsb.lol her günün tamamını ücretsiz arşivliyor (bir gün 2–3,5 GB).
İkinci satır önemli: yer ve uçuş verisi biliniyorsa ses, kaydın saatini saniyesine kadar veriyor. Bunu kayıt sahibinin yazdığı saate bakmadan bulduk.
Başka bir yöntem de denedik: beklenen eğri boyunca spektrogram parlaklığını toplamak, Colsto'nun puanlaması. Karakuyu ve New York'ta bu ayırt edici çıkmadı. Kayıtta sabit tonlar olunca, uçağın orada olmadığı anlara kaydırılmış "boş" eğriler de benzer puan aldı.
Seattle kaydında yeri bilmiyormuş gibi davrandık. Kayıt yerini merkezde olmayacak şekilde içine alan 20 × 18 km'lik bir kutu seçtik. Kutunun üstünden o sırada geçen 77 uçuşun ADS-B izini aday yaptık. Sesten çıkan iz yalnız sese dayanıyor. Yöntem şu:
Neden işe yarar: Doppler eğrisinin şekli uçağın sana göre geometrisine bağlıdır. 1 km kenara kayınca en yakın mesafe, dolayısıyla eğrinin dikliği değişir. Uçağın sesin duyulduğu andaki konumu da zamanlamayı belirler.

Kayıt saati dakikasıyla biliniyorken (08:46 ±1 dk), 250 m ağ, 5.832 nokta. Görüntü 18 km genişliğinde, 20 km yüksekliğinde. Uçak Wedgwood'un üstünde sola dönüyor; baştaki ton yükselişi bu dönüşten geliyordu.
| Saat bilgisi | En iyi nokta | Eşleşen uçak | Gerçek nokta kaçıncı |
|---|---|---|---|
| Dakikasıyla (±1 dk) | 1,2 km uzakta; en iyi 20'nin merkezi 0,76 km | N486AS (doğru) | 5.832 içinde 17. |
| Kabaca (±15 dk) | 2,0 km uzakta | XA-VRQ (yanlış; aynı iniş hattında 11 dk önce) | 1.476 içinde 9. |

Saat yalnız ±15 dk biliniyorken, 500 m ağ. Aynı iniş hattından geçen başka uçaklar da benzer eğri üretiyor; doğru bölge yine en iyiler arasında, ama yer iniş hattı boyunca yayılıyor.
Ne gösterdi: Tek bir uçak geçişi ve dakikasına kadar bilinen saatle kaydın yerini yaklaşık 1 km içinde bulduk. Uçağa dik yönde konum iyi çıkıyor, çünkü en yakın mesafe eğrinin dikliğini belirliyor. Uçağın gittiği yön boyunca ise daha belirsiz. Saat kabaca bilinince aynı hattan geçen uçaklar birbirine karışıyor.
Adnan Menderes'in 16 km güneyinde, pist uzantısında 30 dakika kayıt aldık. Kaydın başında saniyeleri sesli saymıştın; konuşmayı bilgisayarda yazıya döküp başlangıcı 15:46:48 (±1 sn) bulduk. Aynı sürede adsb.fi'den uçak konumu topladık.
5 saniyelik ses seviyesi (50–1.500 Hz). Kesikli çizgiler: uçağın en yakın anından çıkan sesin gelmesi gereken an. Kabarmaların çoğu rüzgâr (14 kt).

ADS-B'den hesaplanan beklenen yollar (80, 150 ve 300 Hz'lik bir ton için). Altlarında sürekli bir çizgi yok. Puanlama da şanstan ayırt edemedi: doğru zamanda 7,4 dB, kaydırılmış denemelerde 4,8–9,1 dB.

Olay 1 (35:46). Mavi: iz, 187 → 83 Hz, 581 nokta. Kırmızı: model ve 2. harmoniği; sapma 0,45 Hz. Sonuç: v ≈ 142 m/sn (138–146), d ≈ 6,6 km, f₀ ≈ 113 Hz.

Olay 2 (51:03), 917 sn sonra. İz 175 → 114 Hz, sapma 0,54 Hz. Sonuç: v ≈ 90 m/sn (82–102), d ≈ 2,0 km. Colsto bir olay için "≈100 m/sn, 70 değil" diyor.
XC941260 (Whitney Neufeld-Kaiser, CC BY-NC-SA 4.0). Wedgwood, 13 Mart 2024, 08:46; iPhone SE, 2:53. Önce sadece sesten tahmin yazdık, sonra o günün ADS-B arşivini (1,98 GB) indirdik.

Kırmızı kesikli: N486AS'in ADS-B izinden hesaplanan eğri. Baştaki hafif yükselişi de veriyor; uçak düz değil, dönerek alçalıyordu.
| Kör tahmin | ADS-B | |
|---|---|---|
| Hız | en iyi 130, en az ~100 m/sn | 120 m/sn (234 kt) |
| En yakın mesafe | 120 m/sn için 1,38 km | 1,42 km (1.330 m yükseklik) |
| Kayıt başlangıcı | sesten 08:46:02 | xeno-canto: 08:46 |
XC1092456, Escanaba yakını, 31 Mart 2026. Kayıtçı iki uçak duymuş. Seste esinti baskın, izlenebilir ton yok. O günün arşivinde (3,4 GB) kayıt sırasında 25 km içinde tek bir uçak yok; 80 km'ye genişletince iki saatte sadece 4 uçak çıktı. Kırsal bölgede ADS-B alıcısı yok denecek kadar az.
XC1166127, Chappaqua, 12 Ağustos 2026, 10:15; 31 sn. Kayıtta yavaşça inen bir harmonik dizisi var: 155 → 144, 312 → 285, 468 → 430 Hz. Bunlar ≈135 Hz'lik bir temelin katları.

Paralel çizgiler: aynı kaynağın harmonikleri, hepsi aynı oranda iniyor. Kör uyum (2. ve 3. harmonik aynı sonucu verdi): v ≈ 58 m/sn, d ≈ 1,5 km, en yakın an kaydın bitiminden hemen sonra.
Arşivde (2,9 GB) 20 km içinde 47 uçak var, ama 14:15 civarında 1,5 km'den geçen yavaş bir uçak yok. Üç olasılık: kayıt saati çeyrek saate yuvarlanmış olabilir; kaynak ADS-B'de görünmeyen bir helikopter olabilir; ya da bu iniş Doppler değil, sabit bir makinenin devir düşüşüdür. Harmonikler bu ikisini ayıramaz.
XC902727 (Frank-Udo Tielmann, CC BY-NC-SA 4.0). Ren kıyısında bir koruluk, 12 Mayıs 2024, 20:30; iPhone SE2, 93 sn, düzenlenmemiş. Kaydeden "bir uçak koruluğun üstünden geçiyor" diye not düşmüş. Kayıtta 11–45. saniyeler arasında 380 Hz'den 203 Hz'e inen ince bir ton, ayrıca V şeklinde girişim saçakları var. Saçaklar, sesin yerden yansıyıp doğrudan sesle karışmasından oluşur.

Üç adayın ADS-B'den beklenen eğrisi. Hepsi görünen parçaya (11–45 sn) uyuyor, dışında ayrışıyor. Mavi: D-AIEL (35.000 ft), kırmızı: OK-TVU (13.500 ft, tırmanıyor), yeşil: OK-TVT (iniş, 2.600 ft). Saat bilinmezse üçü de aday kalıyor.
| Kör tahmin | ADS-B | |
|---|---|---|
| Hız | ≈132 m/sn (en az ~105) | ≈236 m/sn (458 kt yer hızı) |
| En yakın mesafe | 1,5–3 km | 11,05 km (35.000 ft) |
| Uçak | bilinmiyor | Lufthansa A321neo D-AIEL; saat dakikasıyla bilinince tek aday (4,8 Hz; sonraki 33 Hz) |
Kör tahmin neden yanıldı: Kayıtta eğrinin yalnız orta parçası var. Bu parça "yavaş ve yakın" ile "hızlı ve uzak" arasında ayrım yapamıyor; bölüm 4'teki takasın uç örneği. Üstelik 35.000 ft'ten gelen ses soğuk havadan geçer, orada ses hızı ≈296 m/sn. Sabit 343 m/sn varsayımı hata ekler. İki şey bağımsız olarak doğru uçağı destekliyor: D-AIEL'in en yakın anından çıkan ses kayda ≈49. sn'de ulaşmalı, girişim saçaklarının tepesi 46. sn'de.

Sesten konum, saat dakikasıyla biliniyorken (500 m ağ, 25 uçuş). En iyi tahmin gerçek yere 3,5 km. İzin iki yanında iki simetrik bölge var: tek düz geçişte uçağın hangi yanında durduğun belli olmaz (ayna belirsizliği). Görüntü ≈20 × 20 km.
| Sınır | Neden | Bizde |
|---|---|---|
| Mesafe | Ses şiddeti mesafeyle düşer: 20·log₁₀(d₂/d₁) dB. Hava ayrıca yüksek frekansları km başına birkaç dB yutar. | 10 km ile 1,4 km arası ≈ 17 dB fark. Karakuyu ile Seattle'ı ayıran şey bu. |
| Ton gereği | Doppler yalnız tonda ölçülür. Geniş bantlı jet uğultusu "nerede" sorusunu taşımaz. | Karakuyu ve Michigan'da ton yoktu. |
| Rüzgâr | Mikrofondaki rüzgâr 300 Hz altını kaplar; pervane tonları tam orada. | Karakuyu 14 kt, Michigan esintili. |
| Hız–mesafe takası | Eğrinin sadece ortası görünürse v ve d ayrı çıkmaz, yalnız v²/d çıkar. | Seattle'da "en az 100 m/sn" dedik; ADS-B 120 dedi. |
| ADS-B kapsamı | Gönüllü alıcı yoksa uçak arşivde yoktur. Alçak uçuşlar daha da zor yakalanır. | İzmir'de 7.850 ft altı yok, Michigan'da neredeyse hiç yok. |
| Saat doğruluğu | Saat dakikasına kadar bilinmezse kısa bir eğri birçok uçağa oturabilir. | New York'ta saat yuvarlanmış görünüyor. |
| Devir değişimi | Kaynağın kendi frekansı da değişebilir (gaz açma, iniş). Model bunu Doppler sanar. | New York'taki iniş belki de buydu. |
| Düz çizgi modeli | Dönen, alçalan uçakta kör uyum yanılır. ADS-B izi bunu düzeltir. | Seattle'daki baştaki yükselişi ancak ADS-B izi açıkladı. |
| Yüksek uçak | 11 km'den geçen uçak eğrinin şeklini yere göre az değiştirir; ses soğuk havadan geçtiği için 343 m/sn varsayımı bozulur. | Köln: uçak ve saat doğru, konum 3,5 km. |
| Ayna belirsizliği | Tek bir düz geçiş, uçağın hangi yanında durduğunu söylemez. Isı haritasında iki simetrik bölge çıkar. | Köln haritasında açıkça görülüyor. |
| Telefonun saati | Örnekleme saati ≈150 ppm kayabilir: 30 dk'da ≈0,3 sn, frekansta ±0,02 Hz. Bizim ölçeğimizde önemsiz. | ENF denemesinde ölçtük. |
Etik: Kayıtlar başkalarının bahçelerinde alınmış. Paylaşımda kesin koordinat vermiyoruz, kayıt sahibinin adını ve lisansını yazıyoruz. Kayıtlar yalnız analiz için kullanıldı.